Bạn đã từng mua thứ mình “không đủ tiền”?
Hãy ngừng lại vài giây với câu hỏi này: “Bạn từng mua một thứ mà bạn nghĩ là mình không đủ tiền không?”
Não trái (phần não thiên về logic) hiểu rằng đó là một sự mâu thuẫn về mặt khái niệm; bạn không thể mua thứ gì đó nếu không đủ khả năng chi trả.
Nếu bạn thực sự mua được nó, nghĩa là bạn đủ khả năng chi trả cho nó.
Tuy nhiên, não phải (phần não thiên về tầm nhìn và cảm xúc) lại nhớ đến những trăn trở đầy khó khăn, quyết định đầy phấn khích và niềm vui sướng có được từ những món đồ tưởng chừng nằm ngoài khả năng tài chính ấy.
- Bạn có sở hữu nhà không? Liệu bạn có đủ khả năng chi trả khi mua nó không?
- Bạn có sở hữu xe hơi không? Bạn có đủ khả năng chi trả khi mua nó không?
- Hãy nghĩ về bất kỳ món đồ đắt tiền nào mà bạn từng mua: chẳng hạn như 1 chiếc iphone pro max mới ra lò hoặc 1 chuyến du lịch đặc biệt.
Trước khi quyết định chi tiền, liệu bạn có tự coi mình là người đủ khả năng chi trả cho những thứ như vậy không?
Làm thế nào người ta đi đến quyết định mua một món đồ vượt quá khả năng tài chính của mình?
Thông thường, quá trình này diễn ra theo các bước:
- Từ tò mò chuyển sang quan tâm, bị cuốn hút, rồi nảy sinh khao khát sở hữu mãnh liệt; họ bắt đầu băn khoăn làm sao để có được nó, nghĩ về nó gần như mọi lúc, lên kế hoạch, chắt bóp, dành dụm, và cuối cùng là mua bằng được vì không thể chịu đựng nổi việc thiếu vắng nó thêm nữa!
- Sau đó, họ lại tự hỏi làm sao mình có thể sống thiếu nó trước đây.
Đây là quá trình “bẻ cong ngân sách”.
.
Quá trình bẻ cong ngân sách (Budget bending)
Khi ham muốn mua sắm ngày càng lớn, người ta tìm cách gia tăng nguồn tiền của mình bằng cách làm cho nó trở nên linh hoạt hơn.
Quá trình này diễn ra qua 3 giai đoạn lần lượt:
Giai đoạn 1: Xác định ngân sách (Budget)
Giai đoạn đầu tiên là điều ai cũng quen thuộc.
Bất kể khi nào một mong muốn mới nảy sinh, nó đều vấp phải “tuyến phòng thủ” đầu tiên của tiền bạc: giới hạn ngân sách.
Ngân sách là cách chúng ta duy trì ảo tưởng rằng mình đang kiểm soát tài chính.
Khi quản lý tiền bạc, ai cũng muốn cảm thấy mình là người làm chủ tình hình.
Cách đơn giản nhất để làm điều đó là đếm số tiền thu vào, chia chúng thành những khoản nhỏ, rồi đặt tên cho từng khoản: khoản này là “tiền thuê nhà”, khoản kia là “tiền ăn”, khoản khác là “tiền tiết kiệm”, v.v.
Vậy là đến cuối tháng, chúng ta đã phân bổ hết thu nhập thành các khoản chi và lại trở về con số không.
Chúng ta cảm thấy mình đang kiểm soát được tình hình.
Nhưng thực ra, đó chưa hẳn là kiểm soát tài chính.
Nó giống như việc pha thêm nước vào món tô canh cho loãng ra để ai cũng có một bát; hay giống như việc “lái” một chiếc xuồng đang tự trôi qua ghềnh thác vậy.
Tuy nhiên, sống theo một cơ cấu ngân sách mang lại cảm giác rất an tâm.
Việc tuân thủ ngân sách giúp chúng ta tránh được những thứ khiến mình lo sợ, không phải than nghèo kể khổ hay phàn nàn về tình hình kinh tế, đồng thời duy trì một cuộc sống giản đơn và có tổ chức.
Đó chính là giai đoạn “ngân sách” – hay sống trong khả năng chi trả của mình – giai đoạn cứng nhắc nhất.
.
Giai đoạn 2: Điều chỉnh ngân sách (Fudgit)
Ở giai đoạn #2 “fudgit”, ta vẫn coi thu nhập là cố định nhưng sẵn sàng điều chỉnh các khoản chi để dành chỗ cho những thứ mới mẻ.
“Có lẽ nếu mình bỏ trà sữa, đi xe bus thay vì tốn tiền xăng, mua quần áo vào đợt giảm giá, và tính cả phương án trả góp, thì mình cũng có thể mua được một chiếc iphone pro max sắp ra mắt.”
Từ khóa ở đây là “có lẽ”.
Hiếm khi việc mua sắm thực sự diễn ra ở giai đoạn này.
Vì tiền bạc vẫn chưa thực sự linh hoạt, việc xoay xở ngân sách thường không mang lại đủ số tiền cần thiết, nhưng nó giúp ta tiến gần hơn đến mục tiêu.
Việc trải qua giai đoạn “fudgit” giúp ta sẵn sàng “xuống tiền” nếu món đồ đó được giảm giá, hoặc nếu ta không thể kìm lòng được nữa.
.
Giai đoạn 3: Định giá lại ngân sách (Judgit)
Tuy nhiên, cách chắc chắn nhất để chuyển từ “có lẽ” sang “đồng ý mua” là bước qua giai đoạn cân nhắc và ra quyết định – #3 “judgit”.
Giả sử một ngày nọ, ta tình cờ thấy và hỏi bạn mình xem làm sao anh ta đủ khả năng mua chiếc ô tô.
“À, tôi vay trả góp ngân hàng, lãi suất cũng đang ưu đãi; lại đang có chương trình giảm giá xe; và trước sau gì cũng mua...” – Anh ta nói. (Đó là kiểu suy nghĩ #2 “fudgit” – né tránh thực tế.)
“Quan trọng là có chiếc xe che nắng che mưa cho vợ con, an toàn hơn, bảo vệ tài sản là người thân mình thì chiếc xe không còn là tiêu sản; mà lại còn về quê thăm ông bà được nhiều hơn, cả gia đình gắn kết hơn…” – (Đó là kiểu suy nghĩ #3 “judgit” – đánh giá thấu đáo.)
Hãy để ý cách mà số tiền thực tế có sẵn trở nên linh hoạt hơn.
Giai đoạn #3 “judgit” mang lại cái nhìn khách quan nhưng đầy sáng tạo về chiếc ô tô: coi nó không phải là một khoản tiêu sản, mà là một tài sản sinh lời.
Tất nhiên, hiện tại chúng ta chưa đủ khả năng chi trả, nhưng cách duy nhất để có thể sở hữu nó chính là mua nó!
Tương tự, bạn có thể biện minh cho việc đầu tư du học, mua một cái máy tính mới để làm việc… vì chúng sẽ mang lại lợi ích lâu dài.
Vì vậy, với tư duy dài hạn, chúng ta có thể cởi mở và linh hoạt hơn nhiều trong việc xoay xở tài chính.
.
Vậy điều này liên quan gì đến lương?
Khi nhà tuyển dụng hỏi bạn về mức lương quá sớm chẳng hạn như cuộc gọi ban đầu hoặc buổi phỏng vấn đầu tiên, trong đầu họ đang vận hành ở giai đoạn “budget” – với ngân sách cứng nhắc.
Nhưng nếu bạn có thể khiến họ thấy rằng kinh nghiệm, kỹ năng, kết quả của bạn mang lại giá trị lớn hơn mức chi phí, họ sẽ sẵn sàng chuyển sang giai đoạn #2 “fudgit” hoặc #3 “judgit,” nơi ngân sách trở nên linh hoạt hơn.
Vì vậy, đừng vội vàng nói về lương mong muốn.
Trước tiên, hãy làm cho nhà tuyển dụng thấy bạn là một khoản đầu tư đáng giá, giúp họ bẻ cong ngân sách của chính họ.